Khmer Languages

ប្រាសាទបាពួនគឺជាប្រាសាទភ្នំ តំណាងឱ្យភ្នំសុមេរុដែលជាទីស្ថានរបស់អាទិទេពគង់នៅ។ នៅចំពីមុខតួប៉មរបស់ប្រាសាទបែរមុខទៅទិសខាងកើតតំណាងឱ្យសិរីសួស្តី មានស្ពានមួយប្រវែង២០០ម៉ែត្រទទឹងប្រវែង២.៥ម៉ែត្រ ទ្រដោយសសរចំនួន ៥៤៧ដើម រៀបគ្នាជាជួរយ៉ាងស្មើ ស្ពាននេះត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់ដើរចេញចូលគឺតំណាងឱ្យផ្លូវភ្ជាប់ពីឋានមនុស្សទីឋានសួគ៌។ នៅខាងឆ្វេងនៃស្ពានមានស្រះទឹកមួយទំហំ ៣៧ម៉ែត្រ គុណ២៨ម៉ែត្រ លម្អដោយកាំជណ្តើរធ្វើអំពីថ្មភក់។ ស្រះនេះត្រូវបានគេយល់ថា គេប្រើសម្រាប់ពិធីលាងបាបនៅសម័យនោះ។ កំពែងរបស់ប្រាសាទមានទំហំ ៤២៥ម៉ែត្រ គុណនឹង ១២៤ម៉ែត្រ ប៉ុន្តែរាងរបស់កំពែងត្រូវបានបាក់បែកខូចខាតទាំងស្រុង រីឯតួប្រាសាទមានបណ្តោយប្រវែង ១២០ម៉ែត្រ និងទទឹងប្រវែង១០០ម៉ែត្រ មានកម្ពស់ប្រហែល៥០ម៉ែត្រ។ សំណង់ប្រាសាទកសាងដោយថ្មភក់ស្រោបពីខាងក្រៅ រីឯពំនូតដីនិងថ្មបាយក្រៀមត្រូវបានធ្វើជាខឿនស្ថិតនៅផ្នែកខាងក្នុង។ តួរបស់ប្រាសាទមានបីថ្នាក់ ថ្នាក់នីមួយៗព័ន្ធជុំវិញដោយសាងពីថ្មភក់លម្អ ដោយបង្អួចចំហជាច្រើននិងខ្លោងទ្វារមួយផងដែរ ប៉ុន្តែសាលទាំងនោះត្រូវបានបែកបាក់ជាច្រើន។ ប្រាសាទភ្នំនេះមានរាង ដូច សាជី មានប្រាំថ្នាក់សំណង់ធ្វើ ពីថ្មភក់ ថ្មបាយក្រៀម និងឈើមាន គោបុរះ នៅទាំងបួនទិស ព្រមទាំងមានរូបចម្លាក់ក្បាច់រចនា ល្អឆើតទាក់ទងទៅនឹងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ និងមានក្បាច់ចម្លាក់ផ្សេងៗ ទៀតទាក់ទងទៅនឹង ល្បែងកីឡា និងរូបព្រះពុទ្ធចូលព្រះនិព្វាន ដែលគេទើបកសាងនាសម័យលង្វែក ។ តួប្រាសាទមានរាងខ្ពស់ត្រដែតមានជណ្តើរប្រាំថ្នាក់ទៅលើ។ ជណ្លើរនេះសង់អំពីថ្មភក់ប្លែកពីជណ្លើរទាំងឡាយ។

ប្រាសាទបាយ័ន គឺជា​ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ដែលប្រកបដោយក្បូចក្បាច់រចនាល្អវិសេសទាក់ទងនឹង ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ប្រាសាទអង្គរធំត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅចុងសតវត្សទី១២ ឬដើមសតវត្សទី១៣ កសាងដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ប្រាសាទនេះកសាងសម្រាប់ឧទ្ទិសថ្វាយដល់  ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន មានទីតាំងស្ថិតនៅក្រុងអង្គរធំ។ ប្រាសាទបាយ័នមានទីតាំងស្ថិតនៅចំកណ្តាលនៃរាជធានីអង្គរធំ។ ប្រាសាទនេះកសាងនៅចុងសតវត្សរ៍ទី ១២ និងដើមសតវត្សរ៍ទី ១៣ ដោយ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ។ ប្រាសាទនេះមាន តួប៉មនីមួយៗ មានមុខបួន ដែលមានកំពូល ៤៩ និងកំពូលក្លោងទ្វារចូល៥ ទៀត សរុបទាំងអស់ ៥៤ កំពូល ដែលតំណាងឲ្យខេត្តក្រុងខ្មែរ ទាំង ៥៤ នៅសម័យកាលនោះ។ មានអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនបានគិតថា មុខទាំង ៤ នោះតំណាងឲ្យព្រះពោធិសត្វលោកេស្វរៈនៃព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន អ្នកខ្លះទៀត គិតថា ជារូបតំណាង ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧។ ប្រាសាទបាយ័នមានប្លង់បីជាន់។ ជាន់ទី១ និងទី ២ មានថែវដែលមានចម្លាក់ដ៏ល្វិចិត្រអ។ ប្រាង្គនៅកណ្តាល ១៦ និងស្ថិតនៅជាន់ទី ៣ មានរាងកាកបាទ។ សំណង់ប្រាសាទបាយ័នមានលក្ខណៈស្មុគស្មាញ ទាំងថែវ ផ្លូវដើរ និងជណ្តើរ។ ក្រៅពីទឹកមុខញញឹមនៃរូបបាយ័ន ប្រាសាទនេះមានចម្លាក់ដ៏ល្អប្រណីត ដែលរៀបរាប់ពីរឿងទេវកថានៅថែវខាងក្នុង និងខាងក្រៅ រៀបរាប់ពីជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាជននៅសម័យអង្គរ

ខ្លោងទ្វារខាងត្បូងត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់មនុស្សគ្រប់ស្រទាប់វណ្ណៈ ទាំងវណ្ណៈក្សត្រ ទាំងវណ្ណៈនាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីរហូតដល់ប្រជារាស្រ្តសាមញ្ញ ដែលអាចចេញចូលបានគ្រប់ពេលវេលាតាំងពីប្រលឹម(ថ្ងៃរះ) ទល់ព្រលប់(ថ្ងៃលិច) ក្នុងគោលបំណងកិច្ចការរដ្ឋបាល សាសនា និងរកស៊ីជួញដូរ ដូច្នេះវាជាខ្លោងទ្វារដែលមមាញឹកជាងគេ។ បច្ចុប្បន្នខ្លោងទ្វារនេះត្រូវបានគេហៅថា ខ្លោងទ្វារទន្លេអ៊ុំ ព្រះគូរទឹកទាំងពីរនេះត្រូវបានគេប្រើប្រាស់សម្រាប់ប្រារព្ធពិធីបុណ្យអ៊ុំទូក ដើម្បីរំលឹកអំពីការធ្វើចម្បាំងឈ្នះមកលើទ័ពជើងទឹករបស់កងទ័ពចាមនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ និងព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧។

ប្រាសាទបន្ទាយស្រី ឬ បន្ទាយស្រី (Khmer: ប្រាសាទបន្ទាយស្រី) គឺជាប្រាសាទខ្មែរនៅសតវត្សរ៍ទី១០ ដែលឧទ្ទិសដល់ព្រះសិវៈហិណ្ឌូ។ ស្ថិតនៅក្នុងតំបន់អង្គរ វាស្ថិតនៅក្បែរភ្នំដី ចម្ងាយ 25 គីឡូម៉ែត្រ (16 ម៉ាយ) ខាងជើងឆៀងខាងកើតនៃក្រុមប្រាសាទសំខាន់ៗ ដែលធ្លាប់ជាកម្មសិទ្ធិរបស់រាជធានីមជ្ឈិមសម័យ យសោធរបុរៈ និងអង្គរធំ។ ប្រាសាទបន្ទាយស្រីត្រូវបានសាងសង់ឡើងភាគច្រើនពីថ្មភក់ក្រហម ដែលជាឧបករណ៍សម្រាប់ប្រើប្រាស់ក្នុងការឆ្លាក់ជញ្ជាំងតុបតែងយ៉ាងប្រណិត ដែលនៅតែអាចសង្កេតឃើញសព្វថ្ងៃនេះ។ អាគារខ្លួនឯងមានទំហំតូច ខុសពីធម្មតា នៅពេលដែលវាស់វែងតាមស្តង់ដារសំណង់សម័យអង្គរ។ វត្ថុសក្តិសិទ្ធបានធ្វើឱ្យប្រាសាទនេះមានការពេញនិយមយ៉ាងខ្លាំងពីសំណាក់អ្នកទេសចរ ហើយបានធ្វើឱ្យប្រាសាទនេះត្រូវបានគេសរសើរយ៉ាងទូលំទូលាយថាជា “ត្បូងមានតម្លៃ” ឬ “គ្រឿងអលង្ការនៃសិល្បៈខ្មែរ” ។ ឧទ្ទិសនៅថ្ងៃទី ២២ ខែមេសា ឆ្នាំ ៩៦៧ គ.ស. ប្រាសាទបន្ទាយស្រី គឺជាប្រាសាទដ៏សំខាន់តែមួយគត់នៅអង្គរ ដែលមិនត្រូវបានសាងសង់ដោយព្រះមហាក្សត្រ។ សំណង់របស់វាត្រូវបានផ្តល់កិត្តិយសដល់រាជវង្សឈ្មោះ វិស្ណុគុមារា និង យៀកណាវរាហាៈ ៣៦៧ / យជ្ញវរាហៈ (ខ្មែរទំនើប៖ យជ្ញវរាហៈ) ដែលបានបម្រើការជាទីប្រឹក្សារបស់ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២ (ខ្មែរសម័យទំនើប៖ ស្តេចរាជវរាហៈ)។ ស្តេឡា គ្រឹះនិយាយថា យជ ណាវរ៉ាហា ជាចៅប្រុសរបស់ព្រះបាទហរសវម៌្មទី១ ព.ស ១១៧ គឺជាអ្នកប្រាជ្ញ និងសប្បុរសជន ដែលបានជួយជនរងទុក្ខដោយជំងឺ ភាពអយុត្តិធម៌

ប្រាសាទអង្គរវត្តគឺជាប្រាសាទមួយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងជាវិមានសាសនាដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក លើផ្ទៃដីទំហំ 162.6 ហិកតា (1,626,000 m2; 402 acres)។ ដើមឡើយត្រូវបានសាងសង់ជាប្រាសាទហិណ្ឌូឧទ្ទិសដល់ព្រះវិស្ណុសម្រាប់អាណាចក្រខ្មែរ ដោយផ្លាស់ប្តូរបន្តិចម្តងៗទៅជាប្រាសាទពុទ្ធសាសនាឆ្ពោះទៅចុងសតវត្សរ៍ទី១២។ ប្រាសាទនេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងដោយព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ នៅដើមសតវត្សទី១២ នៅក្រុងយសោធរបុរៈ រាជធានីនៃអាណាចក្រខ្មែរ ជាប្រាសាទរដ្ឋរបស់ព្រះអង្គ និងជាចេតិយនៅទីបំផុត។ ដោយ​បំបែក​ពី​ទំនៀម​ទម្លាប់​របស់​ស្តេច​មុនៗ ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត​ត្រូវ​បាន​ឧទ្ទិស​ដល់​ព្រះ​វិស្ណុ​ជំនួស​វិញ។ ក្នុងនាមជាប្រាសាទដែលត្រូវបានថែរក្សាល្អបំផុតនៅទីតាំងនោះ វាគឺជាប្រាសាទតែមួយគត់ដែលនៅតែជាមជ្ឈមណ្ឌលសាសនាដ៏សំខាន់ចាប់តាំងពីការស្ថាបនារបស់វា។ ប្រាសាទនេះស្ថិតនៅលើកំពូលនៃរចនាប័ទ្មបុរាណខ្ពស់នៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ។ វាបានក្លាយជានិមិត្តរូបនៃប្រទេសកម្ពុជា ដោយបានលេចឡើងនៅលើទង់ជាតិរបស់ខ្លួន ហើយវាគឺជាការទាក់ទាញដ៏សំខាន់របស់ប្រទេសសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរ។ ប្រាសាទអង្គរវត្តរួមបញ្ចូលគ្នានូវប្លង់គោលពីរនៃស្ថាបត្យកម្មប្រាសាទខ្មែរ៖ ប្រាសាទភ្នំ និងប្រាសាទក្រោយៗទៀត។ វាត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីតំណាងឱ្យភ្នំព្រះសុមេរុ ដែលជាផ្ទះរបស់ទេវតាក្នុងទេវកថាហិណ្ឌូ៖ នៅក្នុងគូទឹកមួយ និងជញ្ជាំងខាងក្រៅប្រវែង 3.6 គីឡូម៉ែត្រ (2.2 ម៉ាយ) មានវិចិត្រសាលរាងចតុកោណចំនួនបី ដែលនីមួយៗត្រូវបានលើកពីលើបន្ទាប់។ នៅកណ្តាលប្រាសាទមានប៉ម quincunx ។ ខុសពីប្រាសាទអង្គរវត្តភាគច្រើន ប្រាសាទអង្គរវត្តបែរមុខទៅទិសខាងលិច។ អ្នក​ប្រាជ្ញ​ត្រូវ​បាន​បែងចែក​ទៅ​នឹង​សារៈសំខាន់​នៃ​ការ​នេះ​។ ប្រាសាទនេះត្រូវបានគេកោតសរសើរចំពោះភាពអស្ចារ្យ និងភាពសុខដុមនៃស្ថាបត្យកម្ម ចម្លាក់លៀនដ៏ធំទូលាយរបស់វា និងសម្រាប់ទេវតាជាច្រើនដែលតុបតែងជញ្ជាំងរបស់វា។

អង្គរធំត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅចុងសតវត្សទី 12 ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី 7 ។ វា​ជា​មជ្ឈមណ្ឌល​នៃ​កម្មវិធី​អគារ​ដ៏​ធំ​មួយ​ដែល​ជំរុញ​ដោយ​ព្រះមហាក្សត្រ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ មិនបានសាងសង់សំណង់ដំបូងគេដែលរកឃើញនៅអង្គរធំទេ។ សំណង់ខ្លះត្រូវបានសាងសង់កាលពីប៉ុន្មានសតវត្សមុន។ អង្គរធំត្រួតលើផ្នែកមួយនៃរាជធានីមុននៃអាណាចក្រខ្មែរត្រូវបានគេហៅថា យសោធរបុរៈ។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ បានពង្រីកសំណង់ពីមុនមួយចំនួន និងបានកសាងប្រាសាទថ្មីមួយចំនួន។ សំណង់​ដែល​គេ​ស្គាល់​ចុងក្រោយ​គេ​ដែល​ត្រូវ​បាន​សាងសង់​នៅ​ក្នុង​អង្គរធំ​គឺ Mangalartha ដែល​មាន​ទីតាំង​ប្រហែល 300 ម៉ែត្រ​ពី​ទ្វារ​ជ័យជំនះ។ ថ្វីត្បិតតែសាងសង់ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ក៏ដោយ ក៏គេមិនទាន់ដឹងច្បាស់ថា សាងសង់រួចរាល់នៅពេលណាដែរ។ ប្រាសាទតូចត្រូវបានឧទ្ទិសដល់ព្រះវិស្ណុ ដែលជាព្រះហិណ្ឌូក្នុងឆ្នាំ ១២៩៥។ អង្គរធំត្រូវបានបណ្តេញចេញដោយរាជាណាចក្រអយុធ្យាដែលឈ្លានពានពីសៀម (បច្ចុប្បន្នប្រទេសថៃ) នៅចុងសតវត្សទី 14 ហើយទីក្រុងនេះត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅពេលណាមួយបន្ទាប់ពីកាលបរិច្ឆេទនេះ។ វាមិនត្រូវបានគេដឹងច្បាស់ថានៅពេលណាដែលវាត្រូវបានបោះបង់ចោលនោះទេ ប៉ុន្តែវាគឺមុនឆ្នាំ 1609 នៅពេលដែលភ្ញៀវទេសចរលោកខាងលិចម្នាក់បានចងក្រងជាឯកសារ និងបានសរសេរអំពីទីក្រុងដ៏អស្ចារ្យមួយដែលគ្មានមនុស្សរស់នៅ។ ឈ្មោះ​អង្គរធំ​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ជា​លើក​ដំបូង​នៅ​សតវត្ស​ទី​១៦។ មុនសម័យនេះ ខ្មែរប្រើឈ្មោះ យសោធរបុរៈ ព្រោះគេមិនមានភាពខុសគ្នាច្បាស់លាស់រវាងរាជធានីចាស់ និងរាជធានីថ្មីទេ។